Ιερό αφιερωμένο στη θεά Ήρα Αργεία, την πολιούχο του Άργους. Στάθηκε ένας από τους πιο φημισμένους τόπους λατρείας, με πανελλήνιο ακτινοβολία. Με διαδοχικές μεταβολές μορφής, πάνω στα ίδια χώματα θρησκευτικής λατρείας, το Ηραίον διατήρησε το μεγαλείο και την επιρροή του πέρα από μια χιλιετία και μέχρι τους ρωμαϊκούς και τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.

Τα «Ηραία» γιορτάζονταν το δεύτερο χρόνο κάθε Ολυμπιάδος, ή επισημότερη γιορτή των Αργείων, θρησκευτική και εθνική μαζί.
Με θυσίες 100 βοδιών -τα εκατόμβαια — με αγώνες (ο επισημότερος Χαλκείος Αγών, είχε ως έπαθλα χάλκινες ασπίδες). Με πομπές, παρελάσεις της νεολαίας, με χαρούμενα ξεφαντώματα συνοδευόταν το ευλαβικό προσκύνημα μυριάδων πιστών. Στα χέρια τους πλούσια αναθήματα, στην καρδιά τους βαθιά ή πίστη προς τη μεγαλύτερη θηλυκή θεότητα της ελληνικής αρχαιότητος — μια Παναγία χωρίς καλωσύνη, παντοδύναμη, της εστίας και των φυσικών δυνάμεων. Με διάφορα λατρευτικά προσωνύμια: Ακραία, Άνθεια, Ειλειθυία.

Ο ιερός τόπος του Ηραίου, αποτραβηγμένος πάνω στα ξερά πρόβουνα της Ευβοίας, πίσω ή οξεία, ψηλότερη κορφή, ή Ακραία- ο σημερινός Προφήτης Ηλίας ο Χωνικιώτικος (701 μ.). Ανάμεσα σε δυο ποταμάκια τώρα ξερά: τον Αστερίωνα προς Α. - οι όχθες κατάφυτες με το φυτό αστερίων (μυρτιά), με τα κλαδιά του τα στεφάνια πού έπλεκαν για την Ήρα-, τον Ελευθέριον προς Δ., ροή νερού πού το χρησιμοποιούσαν για τον εξαγνισμό των Ιερειών. Ή πεδιάδα κάτω από το Ηραίον ονομαζόταν Πρόσυμνα. (Οι τρεις τροφοί της Ήρας, θυγατέρες του Αστερίωνα, Εύβοια, Πρόσυμνα, Ακραία). Όλος ο χώρος ανήκε στην πολιτεία της Πρόσυμνας.

Μοναχικός, αποτραβηγμένος — στην αρχαιότητα περιβεβλημένος με άλσος— ο χώρος αλλάζει μορφή, με θέα προς την πεδιάδα, όταν ο επισκέπτης έχει κατακτήσει τα τρία διαδοχικά του επίπεδα.

Τα Ερείπια

Από το πρώτο επίπεδο και τις μνημειώδεις σκάλες, 81 μ. πλάτος — λίγα μόνον ίχνη των κάτω βαθμίδων και των δύο φυλακίων απομένουν — φθάνει ο επισκέπτης στη νότιο είσοδο του Ιερού (σ' αυτή οδηγούσε κι' άλλη μικρή σκάλα από ανατολή) για να ανεβεί κατόπιν στο δεύτερο επίπεδο-ύψωμα.
 

Βωμός τετράγωνος, σε βάθρα κυκλώπεια, υπερέχει αριστερά της ανόδου μας. Ο νεότερος ναός της Ήρας βρισκόταν εδώ και τα περισσότερα κτιριακά συγκροτήματα των ιστορικών χρόνων στο δεύτερο επίπεδο. Ο ναός αυτός, πώρινος, δωρικός, εφάμιλλος των ωραιότερων Ιστορικών, χτίσθηκε από τον Ευπόλεμο, μετά το 420 π.Χ. (σ' αντικατάσταση του αρχαιότερου πού κάηκε). Σώζεται το υπό­βαθρο του στυλοβάτη 39,65X20,10, πάχος 3,73 μ. με περιστύλιο. Είχε έξη δωρικές κολόνες πρόσοψη και δώδεκα στα πλάγια. Στο εσωτερικό, το υπόβαθρο των τοίχων του σηκού και οι τετράγωνοι πεσσοί: θεμέλια των κιόνων του Άδυτου. Εκεί, το μέγα  χρυσελεφάντινο άγαλμα της Ήρας, παρθένας σε θρόνο, στεφανωμένης, με σκήπτρο στο χέρι το ένα, στ' άλλο το ρόδι — σύμβολο ευγονίας — έργο του Πολυκλείτου. Το γνωρίζουμε από τα νομίσματα του "Αργούς. Κι' ένα άλλο αρχαιότερο της θεάς άγαλμα από ξύλο αχλαδιάς, φερμένο το 468 π.Χ. από την Τίρυνθα, καθώς και τρίτο ακόμη άγαλμα της θεάς. Και αναθήματα: βωμός ασημένιος με παραστάσεις του γάμου του Ηρακλή με την Ήβη, ένα παγώνι (το ιερό της Ήρας πουλί) από χρυσάφι και πολύτιμα πετράδια, ανάθημα του Αδριανού.

Στην είσοδο του ναού τα αγάλματα των ιερειών. Μια ιέρεια και 4 ιερομνήμονες διηύθυναν το Ιερό, κλειστό όλο το χρόνο. Υψηλά πρόσωπα από βασιλικά γένη οι Ιέρειες. Oι υπηρεσίες τους στο ναό, μέτρο χρόνου για τους Αργείους. Η τιμή προς το πρόσωπο της ιέρειας έμεινε στην ιστορία του Κλέοβι καί του Βίτωνα. Γιοι της Ιέρειας Κυδίππης έσυραν το άρμα της οι ίδιοι — συνήθως το έσερναν δυο άσπρα βόδια—από το Άργος, για να φθάσουν στο Ηραίο εξαντλημένοι και να κοιμηθούν εκεί τον αιώνιο ύπνο τους. Στο Ιερό γινόταν ακόμη ή διαδικασία της απελευθερώσεως των δούλων. Και σεβάστηκαν όλοι οι εχθροί του Άργους το έθιμο αυτό.

Το Τελεστήριον στο ίδιο επίπεδο, α­νατολικά του ναού, ένα κτίριο, 28,90Χ 17,10 μ., με προθάλαμο, τριπλή σειρά από 5 κίονες, του 4ου αιώνα, πιθανόν Τελεστήριον, αίθουσα μυστηρίων. Στοές στα βόρεια του ναού, από μια δεύτερη κλίμακα, 45 μ. πλάτος, στο χώρο πού
αναπτύσσονται κτίρια-στοές: 22X7,5 ή μία και ή άλλη 62X10,5, με διπλές κιονοστοιχίες ανοιχτές προς Ν., του 6ου π.Χ. αιώνα, ο τοίχος τους στηριζόταν στο άνω επίπεδο. Και μια τρίτη στοά ΒΔ. Δίπλα οι Ρωμαϊκές Θέρμες με δωμάτια, με μωσαϊκά, υπόκαυστο, λουτρά, πισίνα.Κτίριο με αυλή και περιστύλιο, ΝΔ από τ' αρχαιότερα στο είδος του, οικία της Ιέρειας πιθανόν, κτίσμα προ του 6ου αιώνα.
Παλαίστρα ή Ξενώνας προς Ν. μεγάλη αυλή 14X52, πλακοστρωμένη.

Ο αρχαίος ναός της Ήρας στο τρίτο ύψωμα, κάηκε το 423 π.Χ. από αμέλεια της ιέρειας Χρυσηίδος. Δεσπόζει ακόμη. Τα θεμέλια του σε ύψος 252 μ. Οι πλευρές του στηριγμένες σε μεγάλες κυκλώπειες πέτρες 5,20X2 μ., ύψος 3 μ. — διατηρημένες — υποστήριζαν ένα επίπεδο 55,80X34,40 πλακοστρωμένο. Στο κέντρο του υπάρχει η νότια γραμμή του στυλοβάτη και το τετράγωνο από τη βάση του ειδώλου (1,80). Ο αρχαίος ναός, εξάστηλος 47X18,75, είχε έξη ξύλινες κολόνες και 14 στις μεγάλες πλευρές. Το άδυτο 36,30X8,50 επίμηκες. Κτίριο του τέλους 8ου ή αρχής 7ου π.Χ. αιώνα. Στέρνα, μεγάλη ορθογώνια δεξαμενή προς Β.
Πάνω από το τρίτο επίπεδο και τον αρχαϊκό ναό βρέθηκαν, στις ανασκαφές του 1926, κεραμικά νεολιθικά, τάφοι της πρωτοελλαδικής περιόδου, της μυκηναϊκής και της γεωμετρικής. Έκτος από τον προϊστορικό συνοικισμό, σε μικρή απόσταση από το Ηραίο, στα πεδινά και ΒΔ, πλούσιο μυκηναϊκό νεκροταφείο — θαλαμοειδείς τάφοι και ένας θολωτός.

Δεκαπέντε μόνο στάδια, 2,5 χλμ., χωρίζουν τις Μυκήνες από το Ηραίον. Κι' η παράδοση φέρνει εδώ τον Αγαμέμνονα να δέχεται τον όρκο των Ελλήνων, πριν ξεκινήσουν για την Τροία.

Στο Εθνικό Μουσείο υπάρχουν τμήματα από τις μετόπες του νέου ναού, με παραστάσεις τη γέννηση του Δία, τη μάχη θεών και γιγάντων, την άλωση της Τροίας.

 

Αναπαράσταση τού Ηραίου τού Άργους (Waldstein)
Ηραίο τού Άργους. Τα θεμέλια των οικοδομημάτων πού αποκάλυψαν οι ανασκαφές.

1. Μεγάλο κλιμακωτό ανάλημμα. 2. Στοά ατό ισοπεδωμένο δυτικό τμήμα του αναλήμματος. 3. Πλαϊνή σκάλα προς το επίπεδο τού ναού. 4. Νεώτερος ναός της Ήρας. 5. Βωμός στα ανατολικά τού ναού. 6. Ορθογώνιο υπόστυλο οικοδόμημα (λεγόμενο «τελεστήριo»).
7. και 8. Στοές στα βόρεια του νεώτερου ναού. Ανάμεσα στις δυο στοές σκάλα προς το επίπεδο του παλιού ναού.
9. Μεγάλο ορθογώνιο οικοδόμημα με εσωτερικό περιστύλιο και ύπαιθρο χώρο στη μέση. Στο οικοδόμημα γίνονταν συνεστιάσεις.
10. Δυτική στοά με ισοπεδωμένο χώρο στην πρόσοψη. 11. Θέρμες ρωμαϊκών χρόνων. 12. Γυμνάσιο ή ξενώνας. 13. Παλιός ναός της Ήρας. (Σχέδιο Α)


ΗΡΑΙΑ


Γιορτές προς τιμήν τής θεάς Ήρας, που τελούνταν στις πόλεις όπου η θεά λατρευόταν. Πιο γνωστά ήταν τα Ηραία του Άργους, της Ήλιδας και της Σάμου. Ηραία όμως τελούνταν και στην Αίγινα, στην Αθήνα, στην Κόρινθο, στην Κω, στην Κνωσό, στη Στρατονίκεια, στους Δελφούς, στην Αμοργό και στη Ρώμη.

Μια από τις πόλεις που αγαπούσε ιδιαίτερα η Ήρα ήταν το Άργος, όπου τελούνταν οι τρεις περιφημότερες προς τιμήν της γιορτές και τελετές, που κατά την παράδοση είχαν θεσπιστεί από τον Λυγκέα, το γαμπρό του Δαναού. Όταν ο Λυγκέας πληροφορήθηκε το θάνατο του πεθερού του απ’ το γιο του Άβαντα, τόσο χάρηκε που θέλησε να ανταμείψει τον αγγελιοφόρο για την «καλή» είδηση και του
έδωσε για δώρο μια ασπίδα, που ο Δαναός είχε αφιερώσει στην Ήρα και θέσπισε αγώνες προς τιμή της θεάς.

Στο Άργος, τα Ηραία γιορτάζονταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα, αφού η θεά λατρευόταν εκεί ως πολιούχος. Τα Ηραία ήταν γιορτή του Άργους προς τιμή της Ήρας, εις ανάμνηση του μεγάλου γεγονότος του Ιερού γάμου της με τον Δία. Ετελείτο στην αρχή της άνοιξης, όπου πιστοί και η πόλη στολίζονταν με άνθη. Η γιορτή ετελείτο σε τρεις Ναούς : ο πρώτος βρισκόταν στο δρόμο που οδηγούσε στην Ακρόπολη κοντά στο στάδιο όπου τελούνταν και οι αγώνες της γιορτής, παλαιστικοί, γυμνικοί, τοξικοί, μουσικοί και ρητορικοί. Το πρωτότυπο αγώνισμα ονομαζόταν «Χάλκεος» αγών (τον οποίο κατά εγχώριες παραδόσεις είχαν θεσπίσει οι αδελφοί Ακρίσιος και Προίτος ή κατ' άλλες ο Αρχίνος) και συνίστατο στο να τοποθετηθεί σε αρκετό ύψος και σε μέρος δυσπρόσιτο κοντά στο θέατρο,
«χαλκή ασπίς», την οποία προσπαθούσαν να φτάσουν οι νέοι. Εκείνος που τα κατάφερνε την κέρδιζε ως έπαθλο μαζί με στεφάνι από μυρτιά.Ο δεύτερος Ναός ήταν εκείνος της πόλεως, από τον οποίο ξεκινούσε η μεγάλη πομπή που κατευθυνόταν προς τον τρίτο Ναό μεταξύ Μυκηνών και Άργους (απόσταση 45 σταδίων). Της πομπής προηγούνταν 100 βόδια που προορίζονταν για θυσία (γι' αυτό και η γιορτή ονομαζόταν και «Εκατόμβαια») και ακολουθούσαν οι επίλεκτοι ένοπλοι έφηβοι, με επί κεφαλής, τον νικητή του χαλκίου αγώνος που κρατούσε την ασπίδα του. Ακολουθούσαν οι Ιέρειες της Ήρας, ενώ η Αρχιέρεια (που έδινε το όνομα της στο έτος της θητείας της) ερχόταν στο Ναό πάνω σε άρμα που το έσερνε ζεύγος λευκών βοδιών. Μετά ακολουθούσε ο Ιερός Γάμος, ο οποίος ήταν αναπαράσταση των Θείων Γάμων. Στην Ιεροτελεστία αυτή έπαιρναν μέρος οι «Ηρεσίδες», κοπέλες που μετέφεραν τα λουτρά της Ήρας και οι «ανθοφόροι», κοπέλες που κρατούσαν τα στεφάνια και τα άνθη.
Το ξόανο της Θεάς στολιζόταν με πέπλους και κοσμήματα νύφης, ενώ παράλληλα είχε ήδη ετοιμαστεί η νυφική κλίνη, πλεγμένη από τρυφερούς κλώνους αγρίων εαρινών φυτών και μετά ακολουθούσαν θυσίες που λέγονταν «λέχερνα» (από το λέχος = κλίνη και έρνα = βλαστοί).
Η γιορτή αυτή γινόταν κάθε 4 χρόνια, στο μέσο τού δεύτερου έτους κάθε Ολυμπιάδας και είναι γνωστό ότι διατηρήθηκε για αρκετό χρονικό διάστημα, όπως μαρτυρούν αργίτικα νομίσματα των χρόνων τού Σεπτιμίου Σεβήρου (3ος μ.Χ. αιώνας) με την επιγραφή ΗΡΑΙΑ.
Ο κούκος που είχε στην κορυφή του το σκήπτρο που κρατούσε η θεά στο άγαλμά της στο Ηραίο του Άργους, ήταν το σύμβολο του έρωτα του Δία γι’ αυτή, επειδή, με τη μορφή του κούκου ο Δίας πήγε στην Εύβοια για να την κατακτήσει. Όσο για το ρόδι που κρατούσε η Ήρα στο άλλο της χέρι, ο Παυσανίας μας λέει: «Προβάλλονται για το σύμβολο αυτό λόγοι μυστικοί, που εγώ θέλω ν’ αποσιωπήσω». Όμως γενικά το ρόδι, το θεωρούσαν σύμβολο της γονιμότητας και η Ήρα θεωρούνταν και θεά των τοκετών. Όμοιο σύμβολο είναι η ψαλίδα, που τη συνοδεύει σε μερικά νομίσματα. Κυριότερο ζώο από τα αφιερωμένα στην Ήρα είναι το παγόνι, που το λαμπρό του φτέρωμα συμβόλιζε τον ουρανό.

                                                                    

Το «Ηραίο» (ο ναός της Ήρας) του Άργους ήταν ένα από τα αρχαιότερα ιερά της Ελλάδος. Κατά μια παράδοση που αναφέρει ο Παυσανίας, η Ήρα και ο αδελφός της Ποσειδώνας φιλονίκησαν κάποτε για την κατοχή της Αργολίδας κι ορίστηκε να κρίνει
τη διαφορά τους επιτροπή από τον Φορωνέα, τον Κηφισό και τον Ίναχο, που έβγαλε απόφαση υπέρ της Ήρας. Ο Φορωνέας είχε ιδρύσει τον πρώτο ναό από τους αφιερωμένους στην Ήρα, όπου υπήρχαν πολλά αγάλματα, που μερικά τους ήταν αρχαιότατα, από την εποχή μάλιστα που η τέχνη της αγαλματοποιίας έκανε τα πρώτα της βήματα. Υπήρχε στον ναό αυτόν μια στήλη από πέτρα, που τις γιορτάσιμες μέρες τη στολίζανε με ταινίες και κρόσια και πολλά ξύλινα αγάλματα, που από αυτά ένα ήταν από ξύλο αγραπιδιάς. Κοντά στα αρχαϊκά αυτά αγάλματα υπήρχε στο ναό αυτό το «Ηραίο» του Άργους, ένα περίφημο άγαλμα της θεάς, το ίδιο φημισμένο με το άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, έργο του Πολύκλειτου. Ο Παυσανίας περιγράφει το άγαλμα : «Η θεά καθόταν σε θρόνο από ελεφαντόδοντο και χρυσό. Στο διάδημά της ήταν χαραγμένες οι Χάριτες και οι Ώρες, στο ένα της χέρι κρατάει το σκήπτρο και στο άλλο ένα ρόδι.» Χρυσελεφάντινο ήταν το άγαλμα αυτό της Ήρας, όπως και το άγαλμα της Ήβης, έργο του Ναυκύδη, μαθητή του Πολυκλείτου, τοποθετημένο δίπλα στο άγαλμα της μητέρας της.

Άλλες πόλεις που είχαν φημισμένους ναούς της Ήρας, ήταν οι Μυκήνες, η Τίρυνθα, η Σπάρτη, η Ολυμπία και το Ναύπλιο. Όταν καταστράφηκε η Τίρυνθα, το αρχαιότερο ξύλινο άγαλμα της Ήρας που βρισκόταν στο ναό της μεταφέρθηκε στο Ηραίο του Άργους. Στο  Ναύπλιο υπήρχε η παράδοση πως η θεά Ήρα λουζόταν κάθε χρόνο στον Κάναθο, πηγή που το νερό της, της ξανάδινε την παρθενία της.