Η ΚΙΝΑ ΤΩΝ T'ANG, Η ΚΙΝΕΖΙΚΗ ΝΕΣΤΟΡΙΑΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

ΚΑΙ ΤΟ «ΑΙΡΕΤΙΚΟ» ΒΥΖΑΝΤΙΟ  (618-845 Μ.Χ.)

 

       Τά κινεζικά χρονικά (κινεζικές δυναστειακές ιστορίες), αποδεικνύονται πολύ χρήσιμα για τη μελέτη των σινοελληνικών σχέσεων, κυρίως κατά τους πρώτους οκτώ χριστιανικούς αιώνες, πιστεύουμε όμως ότι κατά τον 7ο και 8ο αιώνα, στη μελέτη αύτη συμβάλλουν κατά μεγάλο βαθμό και οι πηγές που σχετίζονται με τους Νεστοριανούς της Κίνας. Αν και υπάρχουν δυσκολίες, θεωρούμε ως βέβαιο ότι είναι ακριβώς ο συνδυασμός αυτών των δύο ομάδων των κινεζικών πηγών πού μας παρέχει μεγάλα πλεονεκτήματα για τη μελέτη των σινοβυζαντινών σχέσεων, πού είναι και για έναν ακόμη λόγο σημαντικός, γιατί πλουτίζει την ιστορία του Βυζαντίου σε μιά περίοδο φτωχή από πλευράς ειδήσεων, στη δύσκολη και σκοτεινή εποχή του 7ου και 8ου αιώνα. Ίσως μελλοντικά η καλύτερη μελέτη των σινοβυζαντινών σχέσεων, σε συνδυασμό με τη μελέτη του νεστοριανισμού και της ιστορίας των λαών της Κ. Ασίας, ρίξουν φως και σε καθαρά βυζαντινά θέματα, όπως η Εικονομαχία.

Ή διάδοση του χριστιανισμού με τη μορφή του νεστοριανισμού στην Κίνα των T'ang και η επιβίωση του για δύο και πλέον αιώνες είναι, νομίζω, ένα από τα πιο ελκυστικά θέματα προς μελέτη. Σε δεκάδες άρθρα και μονογραφίες έχουν μελετηθεί τα όσα μνημονεύονται στις λίγες αλλά σημαντικές κινεζικές πηγές, κυρίως από ιστορικής και θεολογικής πλευράς. Η ιστορική πλευρά του ζητήματος μας ενδιαφέρει περισσότερο -αν και η θεολογική είναι εξίσου ενδιαφέρουσα- όχι μόνο για όσα έχουν γραφεί, αλλά και για όσα δεν φαίνονται καθαρά στις πηγές, ή καλύτερη μελέτη των όποιων μας επιτρέπει, νομίζω, να τις θεωρήσουμε, ιδιαίτερα τη Νεστοριανή Στήλη της Σιάν, όχι μόνο κινέζικου ή κεντροασιατικού, αλλά παγκοσμίου ενδιαφέροντος. Σινολόγοι Ιστορικοί και θεολόγοι αναφέρονται ξανά και ξανά στο περιεχόμενο της Στήλης, μερικοί απ' αυτούς με ενθουσιασμό, ορισμένοι (λιγότεροι, κυρίως θεολόγοι) με κάποια αυτοσυγκράτηση ή καμιά φορά και απογοήτευση. Όμως η αξία της Στήλης είναι πολύ μεγάλη και ξεπερνάει το ενδιαφέρον των σινολόγων ή θρησκειολόγων, αγγίζοντας και άλλους ειδικούς, ανάμεσα στους οποίους, νομίζω, και τους βυζαντινολόγους ή ίσως κυρίως τους βυζαντινολόγους. Πιστεύω ότι πρόκειται για ένα μνημείο, του οποίου η αξία δεν έχει ως τώρα εκτιμηθεί σ' όλο της το μέγεθος.

Ta-ch'in ονόμαζαν οι Κινέζοι το Ρωμαϊκό-βυζαντινό κράτος ως τον 6ο μ.Χ. αιώνα. Από τον 6ο αιώνα και ύστερα το καλούν Fu-lin, όνομα που προέρχεται από τη λ. Ρωμαίοι, ενώ το Ta-ch'in εξακολουθεί να επιζεί, σήμαινε όμως περισσότερο τον χριστιανισμό. Η παρουσία του χριστιανισμού στην Κίνα από το 635 μ.Χ. και η αποστολή πρεσβειών εκεί από τον βασιλιά της Fu-lin, μερικές από τις οποίες αντιπροσωπεύονταν από κληρικούς, προφανώς Νεστοριανούς, έχει κάνει πολλούς ερευνητές να θεωρούν τις πρεσβείες αυτές καθαρά νεστοριανές και μερικοί μάλιστα να θεωρούν ως βασιλιά της Fu-lin τον πατριάρχη Αντιόχειας. Υπάρχουν ερευνητές που ταυτίζουν τό βασιλιά της Fu-lin με τον Βυζαντινό αυτοκράτορα, που μπρος στον αραβικό κίνδυνο, συνεργάζεται με την Κίνα, όμως απορρίπτουν, σχεδόν όλοι, κάθε συνεργασία του τελευταίου με τους αιρετικούς Νεστοριανούς, που ως γνωστόν εκδιώχθηκαν από το Βυζάντιο και κατέφυγαν στην Περσία, οπού και άκμασαν. Στην εργασία αυτή προσπαθούμε να αποδείξουμε ότι κατά τη μεγάλη αραβική εξόρμηση του 7ου και 8ου αι., ήταν ο Βυζαντινός αυτοκράτορας που έστελνε τις πρεσβείες από τη Fu-lin ή που βρισκόταν πίσω από τις νεστοριανές αποστολές, ως προστάτης του χριστιανισμού, και όχι η προτεινόμενη σχεδόν απ' όλους Περσία ή ο εξόριστος βασιλιάς της Περσίας, πού δεν αποτελούσε πια παρά ένα πιόνι των μεγάλων δυνάμεων στον αγώνα για επικράτηση στην Ασία.

Από τις πηγές πού χρησιμοποιούμε, κυριότερες είναι οι δύο δυναστειακές ιστορίες της εποχής των T'ang, το Chiu (παλαιό) και Hsin (νέο) χρονικό των T'ang, καθώς και η περίφημη Νεστοριανή Στήλη, που μνημονεύσαμε, στην οποία αναγράφεται η Ιστορία του χριστιανισμού στην Κίνα, «της φωτεινής θρησκείας του Ta-ch'in», από το 635 ως το 781, έτος ανύψωσης της Στήλης. Η Στήλη έχει γραφεί με κινεζικούς χαρακτήρες, εκτός από μικρό τμήμα στο τέλος, στα συριακά. Ανακαλύφθηκε το 1625 μάλλον κοντά στην Ch'ang-an, παλαιά πρωτεύουσα της Κίνας (σημ. Xian-fu), όπου ιδρύθηκε το πρώτο χριστιανικό μοναστήρι, και ίσως θάφτηκε εκεί κατά τον διωγμό του 845. Έκτοτε μεταγράφηκε σε πολλές γλώσσες, παρ' ότι η γνησιότητα της αμφισβητήθηκε από Ευρωπαίους (π.χ. τον Βολταίρο) και όχι από Κινέζους.

Μετά την καταδίκη τους το 431, στην Γ' Οικουμενική Σύνοδο, και το κλείσιμο της Σχολής της Έδεσσας, το 489, από τον Ζήνωνα, όπως είναι γνωστό, οι Νεστοριανοί κατέφυγαν στην Περσία, όπου και ίδρυσαν το ανεξάρτητο πατριαρχείο της νεστοριανής Εκκλησίας της Περσίας. Από τα μέσα του 6ου αιώνα έγινε προσπάθεια προσέγγισης με την ορθόδοξη Εκκλησία, όταν πατριάρχης έγινε ο Mar Aba. Λίγο αργότερα ο Henana, επικεφαλής της Σχολής της Νισίβεως, προτιμούσε ανοιχτά το δόγμα της Χαλκηδόνας, χωρίς να καταδικαστεί, από τους Νεστοριανούς, ενώ μετά τις νίκες του Ηράκλειου ο Νεστοριανός πατριάρχης, με τρεις μητροπολίτες, πήγε στην Κωνσταντινούπολη, όπου επήλθε σχεδόν πλήρης ταύτιση, συγχρόνως με την επιτυχία της σύναψης συνθήκης με τους Βυζαντινούς.

Την περίοδο της εισαγωγής του νεστοριανισμού στην Κίνα, η χώρα αυτή άρχιζε να επεκτείνεται στη νευραλγική περιοχή της Κ. Ασίας. Λίγο νωρίτερα οι αυτοκράτορες της δυναστείας των Sui (581-618), ο πρώτος από τους οποίους ένωσε την Κίνα, προσπαθούν να αδυνατίσουν τους Τούρκους, που την εποχή αυτή κυριαρχούν στην Κ. Ασία. Ο μεγάλος αυτοκράτορας T'ai-tsung (627-649), της νέας δυναστείας των T'ang, υπέταξε το 630 τους ανατολικούς Τούρκους και διαίρεσε το 634 τους Δυτικούς. Εξασφάλισε την επικυριαρχία της Κίνας στα βασίλεια των οάσεων του Tarim, απ' όπου περνούσε ο κύριος δρόμος του μεταξιού, και ως το 649 κυριάρχησε στην περιοχή, εγκαινιάζοντας το θεσμό των τεσσάρων φρουρών σε ισάριθμες πόλεις-κλειδιά του δρόμου του μεταξιού. Είχε φτάσει η εποχή να αποτελέσουν οι θρησκείες όργανα της πολιτικής. Έτσι, ενώ ο Kao-tsung, πατέρας του T'ai-tsung, κατεδίωξε τον βουδισμό, ως ξένη θρησκεία, ο T'ai-tsung, μετά από τα πρώτα χρόνια παρόμοιας στάσης, άλλαξε πολιτική έγκαιρα. Προσποιούμενος ότι αγαπούσε τους βαρβάρους, όπως τους Κινέζους, παραχωρούσε αξιώματα σ' αυτούς, προωθώντας την ιδέα σχέσης πατρός και τέκνων. Παράδειγμα για την αλλαγή της θρησκευτικής του πολιτικής είναι το γεγονός ότι, ενώ το 629 ο περίφημος μοναχός Hslian Tsang αγνοήθηκε ή εμποδίστηκε στο ταξίδι του προς Ινδία, για εύρεση βουδιστικού υλικού, το 645, έτος επιστροφής, του ετοιμάστηκε θριαμβευτική υποδοχή. Το 631 έφθασε στην Κίνα καί ο Ζωροαστρισμός. Η νέα εποχή είχε αρχίσει.

Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής, το έτος 635, ο χριστιανισμός, με τη μορφή του νεστοριανισμού, έμπαινε θριαμβευτικά στην Κίνα. Σύμφωνα με τη Νεστοριανή Στήλη, ο απεσταλμένος των Νεστοριανών από το Ta-ch'in, μοναχός Α-lο-pen, έγινε δεκτός στα δυτικά προάστεια της κινεζικής πρωτεύουσας από αυτοκρατορική φρουρά, με επικεφαλής τον πρωθυπουργό Fang Hsüan-ling. Ο Α-lο-pen έγινε δεκτός ως ειδικός ξένος και οπωσδήποτε πρέπει να προηγήθηκε προετοιμασία. Η μετάφραση των χριστιανικών γραφών έγινε πολύ γρήγορα στη Βιβλιοθήκη, πιθανώς μέσα στο παλάτι, πράγμα ιδιαίτερα ενδιαφέρον.

Τρία χρόνια αργότερα, το 638, όταν τελείωσε η μετάφραση, εκδόθηκε διάταγμα που επέτρεπε τη διάδοση του χριστιανισμού στην αυτοκρατορία και την ίδρυση μονής με 21 μοναχούς. Το αρχικό διάταγμα χάθηκε, διασώθηκε όμως ευτυχώς σε μεταγενέστερο αντίγραφο, ενώ τούτο περιλαμβάνεται και στη Στήλη, με μικρές διαφορές ανάμεσα τους. Η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στα δύο κείμενα είναι ότι στη θέση μοναχός από το κράτος (βασίλειο) Ta-ch 'in της Νεστοριανής Στήλης, το σωζόμενο διάταγμα γράφει Πέρσης μοναχός, δηλ. Νεστοριανός μοναχός, αν και δεν πρέπει να αποκλείσουμε το Πέρσης να έχει και κάποια εθνική χροιά. Και εθνική χροιά, όμως, να έχει, γνωρίζουμε πολύ καλά από άλλες πηγές και από την αλλαγή του ονόματος τής χριστιανικής θρησκείας, το 745, με διάταγμα, από Po-sseu (Περσική), σε Ta-ch'in (Ρωμαϊκή), ότι πράγματι ο νεστοριανισμός στην Κίνα ονομάσθηκε, άμα τη αφίξει του, «περσική» θρησκεία. Τούτο οδήγησε στη σύνδεση του νεστοριανισμού με τον Πέρση βασιλιά. Ο Forte μάλιστα υποστηρίζει, με επιχειρήματα, ότι η χριστιανική αποστολή πρέπει να έφθασε στην Κίνα κατόπιν αιτήσεως του Πέρση βασιλιά Ισδιγέρδη. Όμως η ονομασία «περσική» ήταν, θα λέγαμε, η φυσική της ονομασία, αφού oι περισσότεροι Νεστοριανοί, όπως και το πατριαρχείο τους βρισκόταν στην Περσία και αφού δεν ήταν δυνατό να ονομάζεται ούτε ανατολική (στην Κίνα θα σήμαινε κορεάτικη ή ιαπωνέζικη θρησκεία) ούτε βέβαια Ta-ch'in (δηλ. Ρωμαϊκή), αφού διέφερε από την ορθοδοξία. Από την άλλη πλευρά δεν συγχεόταν με το ζωροαστρισμό, που ονομαζόταν στην Κίνα hsien. Το να ονομαζόταν «περσική» κατόπιν αιτήσεως του Πέρση βασιλιά, όταν οι ’ραβες δεν ήταν ακόμη απειλητικοί και το ζωροαστρικό Ιερατείο διατηρούσε τη δύναμη του, μάλλον θα ήταν πρόκληση. Η αποστολή των Νεστοριανών στην Κίνα, σ' αυτή τουλάχιστο την περίοδο, δεν πρέπει να συνδέεται με την αραβική προέλαση, πού τότε μόλις είχε αρχίσει, για τους Πέρσες. Μάλιστα, πριν το 635, οπότε και ξεκίνησαν οι Νεστοριανοί, πιέζονταν το ίδιο και οι Βυζαντινοί από τους ’ραβες. Δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε, γενικότερα, το ρόλο του Βυζαντινού αυτοκράτορα, πού συνήθως έδειχνε ανοχή στους αιρετικούς εκτός συνόρων και πολλές φορές ευνοούσε, μονοφυσιτικές, π.χ., αποστολές. Τώρα, μετά τις νίκες του Ηρακλείου, ανεζητείτο δρόμος προσέγγισης μ' αυτούς, αλλά υπήρξε προσέγγιση, όπως αναφέραμε, και με Νεστοριανούς της Περσικής Εκκλησίας. Δεν μπορούμε, λοιπόν, να αποκλείσουμε συνεργασία των Νεστοριανών με το Ρωμαίο αυτοκράτορα, όπως είχε γίνει και επί 'Ιουστινιανού, αφού συνδυασμός των γραφομένων από τον Προκόπιο και τον Θεοφάνη Βυζάντιο, μας υπαγορεύει να δεχθούμε ότι Πέρσες Νεστοριανοί μοναχοί έφεραν αυγά μεταξοσκώληκα στο Βυζαντινό αυτοκράτορα.

Πρέπει νά σημειώσουμε ότι εξ αιτίας της αλλαγής, τό 745, της ονομασίας τής χριστιανικής θρησκείας στην Κίνα, άπό «περσική» σε «ρωμαϊκή», όσες πηγές είδαν τό φώς μετά τή χρονολογία αυτή αναφέρουν τό νεστοριανισμό ως Ta-ch'in, δηλ. Ρωμαϊκή (θρησκεία), όπως ή Νεστοριανή Στήλη, πού υψώθηκε τό 781, μολονότι αναφέρεται σέ γεγονότα πρίν άπό τό 745. Έτσι, οί ερευνητές αντικαθιστούν, σωστά, τό Ta-ch'in (ρωμαϊκό) μέ τό Po-sseu (Περσικό), ενώ, όταν ή Στήλη ονομάζει τό πρώτο μοναστήρι στην Κίνα Ta-ch'in (ρωμαϊκό), τό όνομα τούτο πρέπει νά αντικατασταθεί σίγουρα μέ τήν ονομασία «περσικό» μοναστήρι. "Ομως, δέν πρέπει νά επεκτείνουμε τούτο καί στό σημείο οπού γίνεται λόγος γιά τόν A-lo-pen. Ένώ δηλ. στό ανεξάρτητα τής Στήλης σωζόμενο διάταγμα αναφέρεται ώς Πέρσης (Νεστοριανός) μοναχός, στή Νεστοριανή Στήλη αναφέρεται ώς μοναχός άπό τό βασίλειο Ta-ch'in, δηλ. εδώ έχουμε γεωγραφικό ορισμό καί δέν δικαιούμεθα νά αντικαταστήσουμε τό Ta-ch'in (Ρωμαϊκό κράτος) μέ τό Po-sseu (Περσία). Επομένως, σύμφωνα μέ τή Νεστοριανή Επιγραφή, ο A-lo-pen, στάλθηκε άπό τό Βυζάντιο, ένώ τό ανεξάρτητα σωζόμενο διάταγμα δέ μας λέει άπό πού στάλθηκε. Το πιθανότερο, είναι ή αποστολή νά έφυγε άπό βυζαντινή ανατολική επαρχία (μάλλον Συρία), μέ γνώση τοΰ πατριάρχη Κτησιφώντος, ή άπό τήν ίδια τήν Κτησιφώντα, γιά τήν Κίνα, μέσα άπό μιά ευνοϊκότατη συγκυρία, έμμεσης τουλάχιστον υποστήριξης καί άπό τόν Βυζαντινό αυτοκράτορα καί γιατί όχι καί άπό τήν Περσία, άφού τίς τελευταίες δεκαετίες ο Πέρσης βασιλιάς δέν εναντιωνόταν σέ χριστιανικές ιεραποστολές εκτός συνόρων καί άφου μετά τήν ήττα άπό τόν Ηράκλειο επικρατούσε στην Περσία αστάθεια. Ήταν ή εποχή πού στην άλλη πλευρά, τήν Κίνα, ό νέος αυτοκράτορας άρχιζε νά επεκτείνεται προς τήν πολυθρησκευτική Κ. 'Ασία καί νά εκτιμά τό ρόλο πού μπορούσαν νά έχουν οί θρησκείες.

Τό μοναστήρι τών Νεστοριανών πού ιδρύθηκε αμέσως στην Κίνα βρισκόταν κοντά στό παλάτι καί οί 21 μοναχοί του πρέπει βέβαια νά είχαν έρθει μαζί μέ τόν A-lo-pen. Ένα πορτραίτο τοΰ Κινέζου αυτοκράτορα σχεδιάστηκε ή τοποθετήθηκε μέσα στό μοναστήρι, όχι μόνο γιατί τούτο φτιάχτηκε μέ τήν οικονομική του βοήθεια, αλλά καί γιά νά θυμίζει ότι βρισκόταν υπό τόν έλεγχο του.

Τό 643, σύμφωνα μέ τά κινεζικά χρονικά έφθανε καί ή πρώτη βυζαντινή πρεσβεία στην Κίνα, σταλμένη άπό τόν βασιλιά της, Po-to-li, μέ πλούσια δώρα. Ή μεγάλη σημασία τής πρεσβείας φαίνεται καί άπό τό γεγονός ότι ό Κινέζος αυτοκράτορας έδωσε απαντητική επιστολή, μέ τήν αυτοκρατορική βούλα, κάτι πού θεωρείται ώς μοναδική καί πολύ σημαντική περίπτωση. Δέν αποκλείεται σ' αυτή τήν πρεσβεία ό λόγος τής αποστολής της νά ήταν ή προώθηση του εμπορίου ή ή πρόοδος τών Αράβων, άφου ουσιαστικά είχαν πέσει οί ανατολικές επαρχίες του Βυζαντίου καθώς καί ή Περσία. Επίσης είναι πιθανό νά στάλθηκε σέ συνεννόηση καί μέ τους Νεστοριανούς, πού βρίσκονταν ήδη στην Κίνα. Δέν είναι γνωστό πότε αναχώρησε ή πρεσβεία άπό τήν Κωνσταντινούπολη, πρέπει όμως νά σημειώσουμε ότι ό απαιτούμενος χρόνος κυμαίνεται άπό ένα ώς τέσσερα χρόνια. Ίσως οί πρέσβεις ξεκίνησαν μικρό χρονικό διάστημα μετά τό θάνατο τοΰ Ηρακλείου.

Ή σημασία τών δρόμων πού περνούσαν άπό τά κράτη τής Κ. 'Ασίας (μέ σπουδαιότερο τό Τοχαρεστάν, τήν αρχαία Βακτρία), ήταν γιά τους Κινέζους μεγάλη. Ό στρατός τους προχωρούσε σταθερά καί ώς τό 648 είχαν καταλάβει τίς όάσεις-βασίλεια του λεκανοπεδίου τοΰ Ταρίμ (Κινεζικό Τουρκεστάν). Ως τό 659 καί 661, μετά τήν ήττα τών Δυτικών Τούρκων, έλεγχαν ολόκληρη τήν περιοχή, ώς τό Παμίρ καί τόν Ώξο, μολονότι, λόγω τής επιθετικότητας τοΰ Θιβέτ, υπήρξαν καί διαστήματα πού άπειλεΐτο ή κινεζική κυριαρχία. 'Από τήν άλλη πλευρά όμως προωθούνταν καί οί ’ραβες. Τό 652 έφθασαν ώς τό Μέρβ καί ώς τό 655 έκαναν επιδρομές στή Ν. Σαμαρκάνδη. Τό 667 έπέδραμαν εναντίον τοΰ Κάτω Τοχαρεστάν καί τό 673 πέραν τοΰ Ώξου, κατά τής Βουχάρας καί Σαμαρκάνδης καί πάλι. Έπαυσαν τίς επιδρομές μεταξύ 657-661, λόγω εμφύλιου πολέμου.

Στά χρονικά τών T'ang μνημονεύονται καί οί συνέπειες γιά τή βασιλική οικογένεια τής Περσίας άπό τήν αραβική προέλαση. Ό Ίσδιγέρδης, άναφέρεται, κατευθυνόταν προς τό Τοχαρεστάν, αλλά στό δρόμο σκοτώθηκε άπό τους "Αραβες. Φθάνοντας ό γιος του, Περόζης, στό Τοχαρεστάν, έστειλε πρεσβεία στην Κίνα γιά βοήθεια, αλλ' ό αυτοκράτορας Kao-Tsung δεν άνταπεκρίθη, λόγω της μεγάλης απόστασης. Όταν οί ’ραβες αποσύρθηκαν γιά λίγα χρόνια, λόγω καί του εμφύλιου πολέμου (657-61), ό Περόζης μέ τή βοήθεια του ηγεμόνα του Τοχαρεστάν άπεκατεστάθη στό δυτικότερο μικρό τμήμα των παλαιών εδαφών της Περσίας, πού δέν είχαν ακόμη πέσει σέ αραβικά χέρια, παίρνοντας άπό τόν Κινέζο αυτοκράτορα τόν τίτλο τοϋ βασιλιά της Περσίας. Παρ' δλα αυτά δέν άντεξε στις νέες επιδρομές τών 'Αράβων καί τό 670-673 κατέφυγε στην Κίνα, μετά άπό πολυετή παραμονή στό Τοχαρεστάν, απ' όπου ήλπιζε νά καταλάβει τά παλιά εδάφη της Περσίας.

Μετά τό θάνατο του Περόζη, ό γιος του Ναρσής εστάλη τό 679 ώς βασιλιάς της Περσίας επίσης στό Τοχαρεστάν, μέ κινεζικό στρατό, ό όποιος όμως σύντομα τόν εγκατέλειψε. Έτσι, ό Ναρσής μάταια περίμενε εκεί γιά 20 καί πλέον χρόνια. Τό 708-709, γύρισε καί αυτός απελπισμένος στην Κίνα.

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει ή αίτηση του Περόζη προς τόν Κινέζο αυτοκράτορα, τό έτος 677, αφότου επέστρεψε άπό τό Τοχαρεστάν, νά χτίσει ένα «περσικό» μοναστήρι στην πρωτεύουσα της Κίνας. ’πό τους ερευνητές, άλλοι πιστεύουν ότι πρόκειται γιά ζωροαστρικό ίδρυμα, επειδή ιδρύθηκε άπό τόν Πέρση βασιλιά, καί άλλοι γιά χριστιανικό, γιατί ονομάζεται «Po-se» (Περσικό), όνομα μέ τό όποιο όπως είπαμε καλούνταν τά νεστοριανά ιδρύματα, πρίν άπό τό 745. Πιστεύω μέ βεβαιότητα ότι πρόκειται γιά χριστιανικό ίδρυμα. Τό 677 υπήρχαν εκείνες οί προϋποθέσεις συνεργασίας Βυζαντίου καί Κίνας, μέσω Νεστοριανών. Ό Περόζης γνώριζε ότι τήν περίοδο αυτή μόνο ό χριστιανισμός μπορούσε νά του φανεί χρήσιμος, πού συνέδεε τίς δυό μεγάλες δυνάμεις της εποχής, τήν Κίνα, πού τόν στήριζε, καί τό Βυζάντιο, πού έδινε τό μεγάλο αγώνα κατά τών κοινών έχθρων, τών 'Αράβων. Ένα υποταγμένο στους ’ραβες Βυζάντιο απομάκρυνε περισσότερο τήν αποκατάσταση του στον περσικό θρόνο. Δέν πρέπει όμως νά ισχυριστούμε ότι εξ αιτίας αυτής της ευνοϊκής στάσης του Περόζη προς τους Νεστοριανούς τής Κίνας αποδεικνύεται, όπως πιστεύουν οί περισσότεροι, ότι ή Περσία ήταν εκείνη ή δύναμη πού τους προστάτευε. Ή τότε μικρή Περσία, εξάρτημα του Τοχαρεστάν (πού ήταν μέ τή σειρά του εξάρτημα τής Κίνας), δέν ήταν σέ θέση νά επιτελεί τέτοιο έργο. Αν μποροΰσε, τότε πιθανώς ό Χοσρόης θά ίδρυε ζωροαστρικό ναό. Υποστηρίζοντας ό Πέρσης βασιλιάς τόν χριστιανισμό ήξερε ότι συμμετείχε στον άντιαραβικό συνασπισμό.

Τό 667 οί Βυζαντινοί έστειλαν καί πάλι πρεσβεία στην Κίνα, προσφέροντας Ti-yeh-ka, πού ταυτίζεται μέ τά «θηριακά», ένα φάρμακο πού έκτιμάτο πολύ. Ίσως ή αποστολή συνδέεται μέ τή νέα αραβική εξόρμηση άπό τό 663 καί μετά, πού ακολούθησε τήν ευνοϊκή γιά τους Βυζαντινούς ειρήνη τοΰ 659 (λόγω του εμφυλίου τών 'Αράβων), ή οποία εξόρμηση στόχευε τήν Κωνσταντινούπολη. Προφανώς ή αποστολή τοΰ Ναρσή καί πάλι στό Τοχαρεστάν, μετά τήν επιστροφή, λόγω απογοήτευσης, του πατέρα του, οφείλεται καί στην αποτυχία τών 'Αράβων μπροστά στά τείχη τής Κωνσταντινούπολης.

Ή μόνη αποστολή τής Κίνας στή Fu-lin είναι εκείνη τοΰ A-luo-han, πού μνημονεύεται σέ μιά στήλη πού στήθηκε τό 710 άπό τό γιό του. Ό A-luo-han, σύμφωνα μέ τήν επιγραφή τής Στήλης, εκλήθη στην Κίνα άπό τόν αυτοκράτορα μεταξύ τών ετών 656-660, όπου έγινε στρατηγός καί «μέγας εντεταλμένος, μέ σκοπό νά επιδιώξει καί νά φέρει κατανόηση στους βαρβάρους τής χώρας Fu-lin». Ή αποστολή του ήταν ειρηνική καί επιτυχής. Στήν επιγραφή μνημονεύεται επίσης ότι ό A-luo-han, κατά τή διάρκεια τής αποστολής του, είχε ανυψώσει καί αυτός στήλη, «στό δυτικό σύνορο».

Όπως είναι γνωστό, Fu-lin ήταν τό Βυζάντιο. Πήγε ό απεσταλμένος τοΰ Κινέζου αυτοκράτορα στήν Κωνσταντινούπολη; Ή δυσκολία έγκειται στή συνέχεια τής επιγραφής, όταν μνημονεύεται ή ύψωση τής Στήλης «στή δυτική μεθόριο τής Fu-lin» ή «άπό τή Fu-lin».

Μερικοί ερευνητές ταυτίζουν τή Στήλη μέ εκείνη πού τό 661 ύψωσαν οί Κι­νέζοι στό Τοχαρεστάν, μετά τή νίκη τους κατά τών Τούρκων. Όμως ή στήλη αυτή ήταν αποτέλεσμα πολέμων καί όχι ειρηνικής προσπάθειας γιά συμμαχία καί πιθανότατα στήθηκε νωρίτερα. Έπί πλέον, ή στήλη αυτή στήθηκε ασφαλώς σέ καίριο σημείο τοϋ Τοχαρεστάν, τοϋ οποίου τό σημαντικό ρόλο γνωρίζουμε. Γιά νά στηθεί ή στήλη πού ανύψωσε ό A-luo-han, στή Δυτική μεθόριο, φαίνεται δτι κάτι τή συνέδεε μέ λαούς πέρα άπ' αύτη. Προφανώς ό A-luo-han, τοΰ οποίου ή άφιξη στήν Κίνα μεταξύ 656 καί 660 συμπίπτει σχεδόν μέ τόν αραβικό εμφύ­λιο (657-661), πήγε στήν ειρηνική του αποστολή στή Fu-lin μετά τίς τουρκικές ήττες καί τή διευθέτηση τών πραγμάτων στίς δυτικές περιοχές άπό τους Κινέ­ζους, τό 661. Πάντως ή Στήλη υψώθηκε στή δυτική μεθόριο τοΰ κινέζικου προ-τεκτοράτου, πιθανώς στό δυτικό άκρο τοΰ Τοχαρεστάν, κράτος μέ τό οποίο, δπως θά δοΰμε παρακάτω, τό Βυζάντιο διατηροϋσε διπλωματικές επαφές. "Ισως ή Fu-lin αυτή νά ταυτίζεται μέ περιφέρεια ανατολικά τής Balkh, πού έφε­ρε τόν 7ο αιώνα τό όνομα Ta-ch'in ή Fu-lin, πού πιθανώς αποτελούσε σύνδεσμο μέ τό Βυζάντιο. Έν πάση περιπτώσει, τό θέμα παραμένει ανοιχτό. Βρισκόμαστε πάντως σέ εποχή πού ή χριστιανική 'Εκκλησία στήν Κίνα προόδευε καί τοϋτο δέν πρέπει νά ήταν άσχετο μέ τίς καλές σχέσεις μέ τό Βυζάντιο. 'Από τή Νεστο­ριανή Στήλη μαθαίνουμε ότι έπί Kao-tsung (650-683), ό A-lo-pen, πού εισήγαγε τόν χριστιανισμό, έγινε επίσκοπος, ενώ ιδρύθηκαν μοναστήρια σέ κάθε νομό. Ασφαλώς υπάρχει υπερβολή στήν πληροφορία αυτή, άφοΰ ή Κίνα είχε τότε 360 νομούς, δείχνει όμως δτι οί χριστιανοί έκαναν προόδους σημαντικές.

Στό μέσο περ. τής βασιλείας τής αυτοκράτειρας Wu-tche-tien, ή οποία κατόρθωσε γιά 20 περ. χρόνια νά κρατήσει την εξουσία στά χέρια της, αντικαθιστώντας τή δυναστεία των T'ang μέ εκείνη τών Zhou, υψώθηκε, μέ την επίβλεψη του γνωστού μας A-luo-han, ό «’ξονας του Ουρανού», ένας τεράστιος μετάλλινος οκταγωνικός κίονας, διαμέτρου 3.73 και ΰψους 40 μ. (μέ τή βάση), πού υμνούσε τή δόξα της δυναστείας Zhou. Κατασκευάστηκε μέ χρήματα ξένων στην ανατολική πρωτεύουσα της Κίνας, Lo-yang, καί πάνω του γράφτηκαν τά ονόματα τών χωρών μέ τους αντίστοιχους εκπροσώπους καί τή θέση τού κάθε ενός, αλλά δυστυχώς τό 714, μέ τήν αλλαγή τοΰ καθεστώτος, τό μνημείο, πού πρέπει νά συμβόλιζε τήν οικουμενικότητα της φιλόδοξης βουδίστριας αυτοκράτειρας, κατεστράφη. Ήταν ένα οικουμενικό βουδιστικό μνημείο, κατασκευασμένο υπό τήν διεύθυνση ενός μή βουδιστή, τοΰ Πέρση A-luo-han, πού μερικοί ερευνητές τόν θεωρούν Νεστοριανό, κάτι πού δέν είναι βέβαιο, μολονότι ή αποστολή του στην Κ. Ασία ενισχύει τήν αποψή τους.

...................................................................................................................................................................(συνεχίζεται)

 

ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ